Sözcükte Yapı (6. Sınıf) Özel

Türkçe, yapısı bakımından sondan eklemeli bir dildir. Bu sebeple Türkçede yeni sözcükler türetilirken sözcüğün sonuna birtakım ekler getirilir. Türkçede sözcükler, anlamlı bir kökten ve bu köke gelen eklerden oluşur.

SÖZCÜK (KELİME)

Anlamı olan ya da cümle içinde anlam kazanarak çeşitli görevler üstlenebilen ses veya ses topluluğudur. Türkçede sözcükler, kök hâlinde kullanılabileceği gibi çeşitli ekler alarak da bulunabilir.

KÖK

Bir sözcüğün kendi anlamıyla ilgili en küçük ve anlamlı parçasıdır.

Örnekler: kalemlik, arabada, yolcular, bilgi, çocukça, öğrenci...

Bir sözcüğün kökünü bulurken sözcüğün kök ve bütünü arasındaki anlam ilişkisi göz ardı edilmemelidir.

Örnek: "Arabacı" sözcüğünde "ara" ve "araba" kavramları görülebilir. Ancak "arabacı" sözcüğü "araba kullanan ya da satan kimse" anlamıyla "araba" kökünden türeyen bir sözcüktür. "Ara" sözcüğüyle "araba" sözcüğü arasında bir anlam ilişkisi yoktur.
Sözcük kökleri isim ve fiil kökleri olmak üzere ikiye ayrılır.

(KÖKLER - DETAYLI BİLGİ İÇİN TIKLAYINIZ)

EK

Tek başına anlamlı olmayan, sadece kök veya gövdelere getirilerek onların anlamlarını tamamlayan veya değiştiren seslerdir.

Eklerin Görevleri

  • Sözcüklerin cümledeki görevlerini belirlemeye yarar.
  • Kök ya da gövdelerden yeni sözcükler türetir.
  • Geldiği köke ya da gövdeye göre sözcüğe farklı anlamlar kazandırır.

Yapım eki almış köklere isim veya fiil gövdesi denir.

Örnekler: sucu, sula-, gezgin, gezdir-...

Uygulama: Aşağıdaki sözcüklerden gövde olanları belirleyiniz.

  • dişler
  • korktular
  • iyilik
  • evsizlere
  • çiçekçimiz
  • yolcularda
  • sevgiden
  • sözcünüz
  • baskıya

EK

Yapım Ekleri: Eklendikleri sözcüklerin kök ve gövdelerinin anlamlarıyla bağlantılı olarak yeni sözcükler türeten eklerdir.

Yapım Eklerinin Özellikleri

  • Eklendiği sözcüğün anlamını ve yapısını değiştirir.
  • Bazı yapım ekleri eklendiği sözcüğün türünü değiştirir.

(YAPIM EKLERİ - DETAYLI BİLGİ İÇİN TIKLAYINIZ)

Çekim Ekleri: Eklendikleri sözcüklerin kök veya gövdelerinin cümle içindeki diğer sözcüklerle ilişkisini düzenleyen, görevini belirleyen eklerdir.

Çekim Eklerinin Özellikleri

  • Eklendiği sözcükten anlamlı yeni bir sözcük türetmez.
  • Eklendiği sözcüğün cümle içinde diğer sözcüklerle anlam ilgisini kurar.

Bazı çekim ekleri, asıl görevlerinden ayrılıp yapım eki göreviyle kullanılabilir.

Örnekler:

  • Gözde öğrenciler bu sınıftaydı.
  • Sıradan romanları okumazdı.

Yapım eklerinden önce çekim ekleri gelemez. Ancak bazı çekim ekleri bu kuralın dışındadır.

Örnekler: toptancı, babamsız, ondalık, gündelik...

Çekim ekleri genellikle ünlü ve ünsüz uyumlarına uyar.

Örnekler: aldı, öğrenmiş, masalar, kitapta, derslere, saatin, çantasız...

Bir sözcüğe aynı türden iki çekim eki gelmez ancak bazı kalıplaşmış sözcüklerde bu kurala uyulmaz.

Örnekler: "birisi, kimisi" sözcükleri kalıplaşmış olduğundan iki iyelik eki almasına rağmen yanlış bir kullanım değildir.

Yapım eklerinde olduğu gibi çekim eklerinde de isme gelen çekim ekleri fiile, fiile gelen çekim ekleri isme gelemez.

Örnek: "Dergi-m, gördü-m" örneklerindeki gibi yazılışları aynı olanların bile adları ve görevleri farklıdır. ("Dergi-m" sözcüğündeki "-m" eki, 1. tekil kişi iyelik eki olup derginin sahibini göstermektedir; "gördü-m" sözcüğündeki "-m" eki ise 1. tekil kişi eki olup görme işinin kim tarafından yapıldığını belirtmektedir.)

(ÇEKİM EKLERİ - DETAYLI BİLGİ İÇİN TIKLAYINIZ)

YAPI BAKIMDAN SÖZCÜKLER

Basit Sözcükler: Herhangi bir yapım ek almamış veya başka bir sözcükle birleşmemiş sözcüklerdir:

Örnekler:

  • çiçekler
  • okuyormuş

Türemiş Sözcükler: İsim veya fiil kök ve gövdelerine herhangi bir yapım eki getirilerek anlam, tür veya görevce değişikliğe uğramış sözcüklerdir:

Örnekler:

  • canlı
  • susuz
  • elbiselik

Birleşik Sözcükler: En az iki sözcükten oluşan, yeni bir kavramı karşılayan sözcüklerdir:

Örnekler:

  • açıkgöz
  • Çanakkale
  • anlayıvermek

Bir sözcüğün; basit, türemiş ya da birleşik yapılı olduğunu anlamak için aşağıdaki yol izlenir.

  • Birden fazla sözcükten oluşup oluşmadığına bakılır: Kadıköy (birleşik)
  • Bir sözcükten başka bir sözcük yapılıp yapılmadığına bakılır: oyuncu (türemiş)

(BİRLEŞİK SÖZCÜKLER - DETAYLI BİLGİ İÇİN TIKLAYINIZ)

Yorum ekle

Güvenlik kodu
Yenile

Bu kategoriden diğerleri:

Benzer Öğeler (etikete göre)

reklam-veriniz

teog turkce

lys-edebiyat-testleri-2

ygs-turkce-testleri

YUKARI