Öğeyi Oyla
(0 oy)

Birden çok kip-zaman ekiyle çekimlenerek iki kip-zaman anlamı kazanmış eylemle­re "birleşik kipli eylemler (fiiller)" ya da "birleşik zamanlı eylemler (fiiller)" denir. Eylemin birleşik çekimi; haber ya da dilek kiplerinden biriyle çekimlenmiş eyleme ek eylem getirilmesiyle sağlanır. Böylece eylemin kipine yeni bir kip anlamı daha kazandırılmış olur.

1) Hikâye (Öykü) Birleşik Zamanı

Ek eylemin kesin geçmiş zaman eki ile yapılır. Basit çekimli eyleme, kesin geçmiş za­man anlamı katar. Emir hariç bütün basit kiplerin hikâye birleşik zamanı yapılabilir.

Örnekler:

  • Kuyunun başında toplan-mış-tı-k. (-miş'li geçmişin hikâyesi.)
  • Gerede pazarından al-dı-(y)dı. (-di'li geçmişin hikâyesi) (Günümüzde bu çekim pek kullanılmaz. Yerini -miş'li geçmişin hikâyesi almıştır.)
  • Duvardan su sız-ıyor-du. (Şimdiki zamanın hikâyesi)
  • O da gel-ecek-ti. (Gelecek zamanın hikâyesi)
  • O erik erken kızar-ır-dı. (Geniş zamanın hikâyesi)
  • Biraz zaman tanı-malı-(y)dı-n. (Gereklilik kipinin hikâyesi)
  • Olanları bir gör-se-(y)di-niz... (Dilek - şartın hikâyesi)
  • Vaktinde gel-e-(y)diniz. (İstek kipinin hikâyesi)

NOT: Emir kipinin hikâye çekimi yoktur. Çünkü dilimizdeki tüm eylem kök ve gövdeleri 2. tekil kişiye emir kipindedir. Bunlar bir kip eki geldiğinde zaten basit zamanlı / kipli eylem olur.

2) Rivayet (Söylenti) Birleşik Zamanı

Basit çekimli bir eyleme "-miş" (imiş)” ek eylemi getirilerek yapılır. Eyleme kesin ol­mama, başkasından duyulma gibi anlamlar yükler.

Örnekler:

  • Şiiri güya o yaz-mış-mış. ("-miş'li" geçmişin rivayeti; inanılmama durumunu güçlendiriyor.)
  • Bu sokakta otur-(u)yor-muş. (Şimdiki zamanın rivayeti)
  • Duydum, az daha maçı kaybed-ecek-miş-siniz. (Gelecek zamanın rivayeti)
  • Zaman zaman onu gör-ür-müş-sünüz. (Geniş zamanın rivayeti)
  • İki dakika erken gel-se(y)miş-iz. (Dilek-şartın rivayeti)
  • Biraz daha açık renk ol-a-(y)mış... (İstek kipinin rivayeti)
  • Ona güvenme-meli-(y)miş-iz. (Gerekliliğin rivayeti)

NOT: Emir kipinin ve belirti geçmişin rivayeti yoktur.

PRATİK BİLGİ: Bir çekimli eylemin birleşik kipli olup olmadığını son kip ekini idi, imiş, ise şek­linde kullanarak anlayabiliriz.

Örnek:

  • toplanmıştık: toplanmış idik (Bileşik kipli)
  • toplanmışız: ("toplan imişiz" biçiminde kullanılamaz, basit kiplidir.)

3) Koşul (Şart) Birleşik Zamanı

Basit çekimli bir eyleme ek eylemin şart biçiminin (-se, ise) getirilmesiyle yapılır.

Örnekler:

  • Bana masal oku-du-(y)sa-n... (Kesin geçmişin şartı)
  • Teminatı yatır-mış-sa-nız ihaleye girersiniz. ("-miş"li geçmişin şartı)
  • O söylü-yor-sa doğrudur. (Şimdiki zamanın şartı)
  • Al-acak-sa-nız gecikmeyin. (Gelecek zamanın şartı)
  • Haber ver-ir-se-niz geliriz. (Geniş zamanın şartı)

NOT: Dilek kiplerinin şart birleşik çekimi kullanılmaz. Şartın şartı ve "emir"in şartı mantık­sızdır. İstek ve gerekliliğin çekimi mümkün gibidir ancak bunlarla cümle kurulması zordur.

Örnek:

  • gel-e-(y)se-nız (istek kipinin şartı)
  • al-malı-(y)sa-nız (gerekliliğin şartı)
Öğeyi Oyla
(1 Oyla)

Bir kipin-zamanın, bir başka kip yerinde kullanılmasıdır. Bir başka ifadeyle; eylemin, çekimlenişine göre taşıması gereken anlamın dışına çıkmasıdır.

İPUCU: Cümlenin bütünündeki anlam, özellikle zaman anlamlı zarflar, anlam kayma­sını bulmada önemli ipucudur.

1) Geniş Zamanda Kayma

Örnekler:

  • Nasrettin Hoca bir gün pazara gider. ("gitmiş" yerine) Çocuk bir de bakar ki çantası yerinde yok. ("bakmış") Şimdi eve gider, parayı alır, gelirsin. (Emir yerine: git, al, gel.)
  • Paramı hemen şimdi isterim. (İstiyorum.)
  • Şimdi bırak, birkaç dakika sonra okursun. (Gelecek zaman yerine)
  • Acele etme, birazdan gideriz. (Gelecek zaman yerine)
  • Arabayı yazın alırız. (Gelecek zaman yerine)

2) Şimdiki Zamanda Kayma

Örnekler:

  • Burada cuma günleri pazar kuruluyor. (Geniş zaman yerine: ... kurulur.)
  • O, bu eşek şakalarını hep yapıyor. (...yapar)
  • Annen yarın baklava yapıyor mu? (Gelecek zaman yerine: yapacak mı?)
  • Pazarlığa girişiyorum, kafesi istediğim fiyata satın alıyorum. ("-di'li" geçmiş ye­rine:... giriştim, satın aldım.)
  • Başat bir de bakıyor ki Tepegöz mışıl mışıl uyuyor. ("-miş'li" geçmiş yerine:... bakmış ki ...)
  • İncili Çavuş, yine bir gün kantarın topuzunu kaçırıyor. ("-miş'li geçmiş yerine:... kaçırmış.)

3) Gelecek Zamanda Kayma

Örnekler:

  • Bunu alacak, götürecek, dayına teslim edeceksin. (Emir kipi yerine: al, götür, teslim et.)
  • Ama, çok dikkatli olacaksın. (Emir veya gereklilik yerine:... ol, olmalısın.)
  • Trafik tıkanmış olacak. (Olasılık - tahmin anlamlı:... olmalı.)

4) Gereklilik Kipinde Kayma

Gereklilik ekiyle çekimlenmiş "olmak" yardımcı eylemi, olasılık - tahmin anlamı ve­recek biçimde kullanılabilir.

Örnek:

  • Telefon etmediğine göre vazgeçmiş olmalı. (... olabilir, olacak)

5) Belirli Geçmiş Zamanda Kayma

Örnek:

  • Altı aylıkken dişim çıktı, bir yaşımda yürüdüm, iki yaşımda konuştum. (Belirli geç­miş zaman ekleri "çıkmış, yürümüşüm, konuşmuşum" anlamında belirsiz geçmiş zaman kipi yerine kullanılmıştır.)

6) İstek Kipinde Kayma

Örnekler:

  • İki soru daha yapaydın, tercih yapmakta hiçbir sıkıntı olmayacaktı. (yapaydın: yapsaydın; istek kipi koşul kipi yerine kullanılmıştır.)
  • Böyle bir konuyu anlatırken arkadaşımızın dikkatini dağıtmayalım. (dağıtmayalım: dağıtmayın; istek kipi emir kipi yerine kullanılmıştır.)

7) Emir Kipinde Kayma

Örnekler:

  • Kolay gelsin! ("Kolay gele" anlamında istek kipi yerine emir kipi kullanılmıştır.)
  • Allah ne muradın varsa versin! (versin: vere anlamında istek kipi yerine emir kipi kullanılmıştır.)
Öğeyi Oyla
(0 oy)

Aşağıdaki dizelerde geniş zaman kipiyle çekimlenmiş fiilleri (eylemleri) bulunuz.

Bilirim yalnızlık üşütür insanı

Kalp daima sevecek birini arar

Hatırlar bakışlarda kalan aşklarını

Avuçları hafif terli, yanakları al al

Ağaçlıklı yollarda akşam dolaşmalarını

* * *

İlk yıldızlar karanlık basmadan doğar

Hafif çiçek kokuları gibi uçar içiniz

Yavaşlar dönerken adımlarınız

Esen rüzgâra, durur, kulak verirsiniz

Bakışlarınız bütün kadınlarla karşılaşır

* * *

Daha önünüzde uzun bir yaz vardır

Bütün gün şurada burada gecikir oyalanır

Döner durur yatağında bütün gece

Ay ışığı, sıcak hava, tutuşturur kanını

Uykularını kaçırır en ufak bir düşünce

* * *

Şimdi rüzgârlar soğuk eser yüzünüze

Hüzün verir yağmur sularından geçen bulutlar

Bayırlarda yol alan posta arabaları

Şimdi birbirinden ayrı yaşar kurtlar, kuşlar

Sular çakıllardan ayrı akar

Necati CUMALI

Öğeyi Oyla
(1 Oyla)

Aşağıdaki cümlelerde bulunan çekimli fiilleri (eylemleri) bulunuz.

  • Uzun bir aradan sonra 12 dev adam spor salonlarında.
  • Kimi dizelerdeki halk deyişleri, şairin yakınlığını gösterir.
  • Asıl konuşan Hasan'dı.
  • Saatlerdir hiç kıpırdamadan televizyon izliyor.
  • Yüzündeki sert bakışın altında sevecen bir duygusallık vardır.
  • Artık ulaşamayacağı yurdunu dinliyormuş gibi zevkliydi.
  • Hafifçe çiseleyen yağmur, ansızın sağanak haline geldi.
  • Çocuğun kolunda kırmızı kırmızı lekeler oluşmuştu.
  • En yakın arkadaşının eriyip gitmesini izleyecek kadar katı biriydi.
  • Hece ölçüsünde durak çok önemlidir.
  • Ekinlerin gürleşmesi yağmura bağlıdır.

Cevap: gösterir - izliyor - dinliyormuş - geldi - oluşmuştu 

Öğeyi Oyla
(0 oy)

1.       Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklemin kökü, sözcük türü bakımından diğerlerinden farklıdır?

A)      O gün manzaranın güzelliği hepimizi büyülemişti.

B)      Annemin anlattığı "Dönme Dolap" hikâyesi içimize dokundu.

C)      Geçirdiğimiz korkulu günlerin heyecanını unutmuştuk.

D)     Ben korku ve dehşet içinde hıçkıra hıçkıra ağlıyordum.

E)      Annem bu haberi okuyunca koltuğa düşüp bayıldı.

2.       Aşağıdakilerden hangisinin yüklemi, şimdiki zamanın hikâyesiyle çekimlenmiştir?

A)      Daha sonra, sanat topluluklarına karıştı.

B)      Başka türlü olamayacağını aklı kesmişti.

C)      Kabullendiği her halinden anlaşılıyordu.

D)     Giderek ağırlığını hissettirmeye başlamıştı.

E)      Tuttuğu adaylar vefasını hiç unutmamıştı.

Fiiller (eylemler) testini aşağıdaki ekten indirebilirsiniz...

Öğeyi Oyla
(0 oy)

1.       Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik eylem oluşumu bakımından diğerlerinden farklıdır?

A)      Zamanın ruhunu insan bazen kaçırabiliyor.

B)      Gençler bunu, belirli bir yaşa gelmiş insandan daha iyi yansıtabiliyor.

C)      İnsan şiiri, genel edebiyat tablosunun bir parçası zannediyor.

D)     Bazen, iyi bir şeyler yazılmıyor diye düşünebiliyorsun.

E)      Bazen de en başarısız gibi görünen şairler başarılı olabiliyor.

2.       Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birden çok birleşik eyleme yer verilmiştir?

A)      İçimizdeki tutarlılık duygusu yara aldı ve tedirgin olduk.

B)      İşimizi sevmeyince kendimizi sevebilir miyiz?

C)      Buna olsa olsa ilkeselliği sömürmek denebilir.

D)     Geçenlerde müdür bir arkadaşın da yanlışına tanık oldum.

E)      Birkaç ay önce yeni bir grupla yeni bir yıldız keşfettik.

Filler (eylemler) testini aşağıdaki ekten indirebilirsiniz...

 

Öğeyi Oyla
(0 oy)
  • "Elma" sözcüğü ancak harfler "e-l-m-a" şeklinde sırala­nırsa istediğimiz nesneyi anlatır. Buna dilde ……………………..denir.
  • …………………….. gerçekleştirilen iletişim diğerlerinden üs­tündür.
  • …………………….. iletinin gönderilme şeklidir, iletiler ki­mi zaman sözlü kimi zaman da yazılı olarak gönderilir­ler.
  • …………………….. kendi dışında bir başka şeyi göste­ren, düşündüren, onun yerini alabilen nesne, görünüş ve olgudur.
  • ……………………..ler gerçek anlamlarının üstünde anlam yüklenmiş ve bir toplumun, bir kültürün; kimi zaman da bütün dünyanın üzerinde uzlaşmaya vardığı gösterge­lerdir. Karmca çalışkanlığın, zeytin dalı ve güvercin ba­rışın, bayrak bağımsızlığın, terazi adaletin ……………………..sidir.
  • Alma'nın elma, şol'un şu, kanı'nın hani olması yani, söylenişlerinin değişmesine dil göstergelerinde …………………….. denir.
  • Bir iletişimde alıcının iletiyi değerlendirip geri bildirme­sine …………………….. denir.
  • Bulutların kararması…………………….. bir göster­gedir.
  • Dille gerçekleşen iletişimde kullandığımız sözcüklere …………………….. denir.
  • Göstergeler dil göstergeleri ve  ……………………..göstergeler olmak üzere ikiye ayrılır.
  • Göstergeleri inceleyen, sınıflandıran bilim dalına ……………………..  denmektedir.
  • Her gösterge ……………………..ve gösterilenden olu­şur. Bunlar birbirinden ayrılmaz öğelerdir.
  • Her türlü bilgi, duygu, düşünce ve işaretin aktarılması ve anlamlandırılması sürecine …………………….. de­nir.
  • İletişimde gönderici, alıcı ve …………………….. olmak üze­re üç temel öge vardır.
  • Sitelerin etrafının duvarlarla çevrili olması güvenli ol­duğunu gösterir. Yani bu durum …………………….. bir göstergedir.

İletişim çalışma kağıdı ve cevaplarını aşağıdaki ekten indirebilirsiniz.

Öğeyi Oyla
(0 oy)

Fiil tabanına "-me" (-ma) çekim eki getirilerek anlam olumsuza dönüştürülür. Diğer çekim ekleri hatta mastar eki olumsuzluk ekinden sonra kullanılır.

Örnekler:

  • gel-mek --> gel-me-mek
  • gel-di --> gel-me-di              
  • gel-iyor --> gel-mi-yor           
  • gel-ir --> gel-mez
  • oku-mak --> oku-ma-mak   
  • oku-muş --> oku-ma-mış      
  • oku-sa --> oku-ma-sa
  • görün-meli-sin --> görün-me-meli-sin
Öğeyi Oyla
(0 oy)

Her eylemin kişi çekimi olur. Bu çekim, "kişi ekleri" dediğimiz çe­kim ekleri ile gerçekleştirilir. Kişi eki, eylemi gerçekleştiren özneyi gösterir.

NOT: III. tekil kişinin eki yoktur. Sadece emir kipinde "-sin" kullanılır.

Örnek:

  • I. Tekil Kişi: oku-yor-um (BEN)
  • II. Tekil Kişi: oku-yor-sun (SEN)
  • III. Tekil Kişi: oku-yor (O)
  • I. Çoğul Kişi: oku-yor-uz (BİZ)
  • II. Çoğul Kişi: oku-yor-sunuz (SİZ)
  • III. Çoğul Kişi: oku-yor-lar(ONLAR)

NOT: Aynı kip ve kişiyle çekimlenmiş yüklemlerin kullanıldığı sıralı cümlelerde kişi eki­nin son yüklemde kullanılması yeterlidir.

Her sabah gelir, kahvaltısını yaptırır, ortalığı siler süpürürüm.

Gider, durumu gözlerinle görürsün.

Öğeyi Oyla
(0 oy)

9. sınıf "Dil ve Anlatım" dersi II. Ünite konusu olan "Dillerin Sınıflandırılması ve Türkçenin Dünya Dilleri Arasındaki Yeri" konu anlatımını aşağıdaki ekten indirebilirsiniz. Konu içeriğinde;

  • Kökenlerine göre diller
  • Yapılarına göre diller
  • Türkçenin tarihi gelişimi
  • Türkiye Türkçesi
  • Konu testi

bulunmaktadır.

YUKARI