İnsanoğlunun dil dışında iletişim kurabileceği pek çok araç vardır. Ancak en çok ter­cih edilen ve en gelişmiş iletişim aracı dildir. Dil, düşünceleri ifade etmeye ve iletmeye yarayan ve insanoğlunu bu yönüyle diğer canlılardan ayıran bir özelliğe sahiptir. İnsanlar, ana dillerini birçok değişik işleviyle kullanabilir. İletiyi düzenleme amacımıza göre bu işlev de değişebilmektedir.

Dilin İşlevleri

  • Göndergesel İşlev: Dilin bilgi verme işlevidir. Göndergenin (dil dışı gerçekliğin) olduğu gibi ifade edil­mesiyle oluşturulur. Her türlü iletişimin temelinde bu işlev vardır. Göndergesel işle­vin amacı nesnel ve gözlemlenebilir iletiler sunmaktır. Bilimsel bir yazıda dilin gön­dergesel işlevi kullanılır.
  • Heyecana Bağlı İşlev: Göndericinin iletiyle ilgili duygu ve heyecanlarını dile getirme işlevidir. Burada gön­derici kendi iletisine karşı tutum ve davranışlarını sergiler. Heyecana bağlı işlevde öznel düşünceler kendisine sıkça yer bulur. Duygusal bir şiirde, mektuplarda, e-maillerde, eleştiri yazılarında bu işlev kullanılır.
  • Alıcıyı Harekete Geçirme İşlevi: Bu işlevde ileti bir çeşit "çağrı”dır, alıcıyı harekete geçirmek amacıyla düzenlenmiş­tir. Amaç alıcıda bir tepki oluşturmak ve onu harekete geçirmektir. Yani iletiyi alanı işin içine sokmak, onu sorgulatmaktır. Sokaklarda gördüğümüz reklam panoları, dağıtılan el ilanları, bir katılım sağlamak amacıyla yapılan her türlü konuşma dliin alıcıyı harekete geçirme işleviyle düzenlenir.
  • Kanalı Kontrol İşlevi: Göndericinin, alıcı ile birlikte kullandığı kanalın iletişime elverişli olup olmadığını kontrol etme işlevidir.Örneğin msn'de sohbet ederken göndericinin "Orada mısın?" diye yazılı bir ileti göndermesi, cevap gelmediği taktirde "titreşim" yollaması ortamın iletişime uygun­luğunu denetlemek (kanalı kontrol etmek) içindir.
  • Dil Ötesi İşlev: Dili açıklamak, dille ilgili bilgi vermek amacıyla ileti oluşturulurken kullanılan işlev­dir. Bu tür iletilerde gösterge de gönderge de dilin kendisidir. Bu işlev bilimsel ola­rak kullanılabilir. Örneğin "Dilimizde ünlülerin kullanımıyla ilgili uyulması gereken iki kural vardır." cümlesi dille ilgili bilgi vermektedir. Hem göstergeler (cümledeki sözcükler) hem de gönderge, dil ile ilgilidir. Ancak günlük hayatta da bu işlevden ya­rarlanırız. "O, çok saf bir çocuktur." dedikten sonra "Yani "temiz" demek istedim." di­ye ekleme yapan kişi, dil ötesi işlevi kullanmış olur.
  • Sanatsal (Şiirsel) İşlev: Dilin, insana özgü durumların sanatsal gerçekliğe dönüştürülmesinde bir araç ola­rak kullanılmasıdır. Bu işlevde ileti, iletinin kendisidir. Şiirsel bir metin kendisinden başka bir şeyi ifade etme ihtiyacı duymaz. Bir başka deyişle bir şiirin yalnızca şiir olması iletiyi oluşturmak için yeterlidir. Bu tür iletilerde gönderici "özgün" üslubunu kullanır. Gerçek hayatta olmayacak pek çok şey şiirde "gerçeklik" olarak gösterile­bilir.

ÖRNEK

Dinlerdim telaşlı kanunlardan sarışın Türkçeyi

Nasıl da sevdim, ne iştir bilmeden sevmeyi

* * *

Suya düşen bir karanfilse yüreğin

Bırak kendini ırmağın türküsüne

* * *

Yıldızlar çamlara değer de geçer

Gün buradan başını eğer de geçer

* * *

Dal, bir gün dedi ki tomurcuğuna

Tenimde bir yara işler gibisin

Titrerim rüzgârlar zarar vermesin

* * *

İnanma ceketim, inanma

Kuşların söylediklerine

Yukarıdaki dizelerde "değer de geçer" ve "başını eğer de geçer", "dedi, yara işler gi­bisin, titrerim, zarar vermesin", "inanma, kuşların söylediklerine" ifadeleri gerçekte mümkün olmayan; ama şiirde gerçeklik olarak sunulan ifadelerdir. Bu ifadeler "şiirsel işlev"i sağlamıştır.

NOT: Göndergesel işlevde nesnellik, heyecana bağlı işlevde öznellik vardır.

UYGULAMA

Aşağıdaki cümlelerde dilin hangi işlevinin kullanıldığını belirleyiniz.

  • Ülkemizde göçlerin neden olduğu sonuçlar incelenmektedir.
  • Yazar, bu eserinde yine ustalığını konuşturmuş.
  • Bekleyip duracağına sen de işin ucundan tut!
  • Gezegenlerin Dünya'ya olan uzaklıkları tespit edilmiştir.
YUKARI