Çekim Ekleri (6. Sınıf)

1. İsim Çekim Ekleri

İsim çekim ekleri, isimlere gelerek sözcükler arasında geçici ilgiler kuran eklerdir. Çoğul eki, tamlayan ekleri, iyelik ekleri ve hâl ekleri olmak üzere dört gruba ayrılır.

a) Çoğul (Çokluk) Eki (-lar / -ler): İsmin karşıladığı nesnenin ya da kavramın sayısının birden fazla olduğunu gösterir. Çoğul eki, diğer isim çekim eklerinden farklı olarak kelimeler arası anlam ilişkisi kurmaz.

Örnekler: kitaplar, ödevler, öğrenciler...

  • Boy, millet ve yer adlarından sonra gelen "-lar / -ler" eki topluluk ve genelleme anlamı katar. Türkler, İstanbullular, kentliler...
  • Kişi adlarından ve akrabalık bildiren isimlerden sonra getirilen "-lar /-ler" eki,"-gil" eki göreviyle "topluluk" ve "aile" anlamı verir: Ayçalar, İpekler; annemler, dayımlar, teyzemler...
  • Tanınmış kişilerin adlarından sonra kullanılan çoğul eki, çokluk anlamıyla birlikte "saygı" ve "benzerlik" anlamı da verir: Mustafa Kemaller, Yunus Emreler, Mimar Sinanlar, Müdür Beyler...
  • Çoğul eki almış kelimelerle kurulan ikilemeler de vardır: dağlara taşlara, güzeller güzeli, yıllar yılı.
  • Tekil olarak kullanılması gereken sözcükler, bazı durumlarda çoğul ekiyle kullanıldığında abartma anlamı verir: Dünyalar kadar işimiz var. Havalar birdenbire değişti. Çocuk ateşler içinde yanıyordu.

Fiillerde kip eklerinden sonra gelen "-lar/-ler" eki fiilin kişisini gösteren fiil çekim eklerinden 3. çoğul kişi ekidir.

Örnekler: gitmeliler, sormuyorlar mı, bildiler, görmüşlerdi...

b) İyelik Ekleri: İyelik ekleri, isimlerin karşıladığı varlık ve kavramların bir kişiye veya varlığa ait olduğunu gösteren eklerdir.

Tekil Kişiler:

  • Benim ev-i- m
  • Senin ev-i-n
  • Onun ev-i

Çoğul Kişiler:

  • Bizim ev-i-miz
  • Sizin ev-i-niz
  • Onların ev-leri

c) Hâl (Durum) Ekleri: Cümlede isimlere gelerek bu isimlere belirtme, yönelme, bulunma, ayrılma (çıkma, uzaklaşma) anlamları katar.
İsimler diğer kelimelerle kurdukları ilgilere göre beş hâlde bulunur:

Yalın Hâl: İsim ve isim görevindeki kelimelerin taşıdıkları kavramları gösteren, hâl eklerini almadan kullanılan bir çekim biçimidir, isimlerin teklik, çokluk, iyelik ve soru biçimleri de yalın hâldir.

Örnekler: masal, kalemlik, çiçekler, derginiz, okul, otobüsümüz

Belirtme Hâli (-i / -ı, / -u, / -ü): İsimlere ve isim soylu kelimelere getirilen belirtme hâl eki, yapılan eylemden etkilenen varlığı yani nesneyi belirtir.

"Bu, şu, o" zamirlerinin belirtme hâliyle çekimi "bu-n-u, şu-n-u, o-n-u" biçimindedir.

Ünlüyle biten isimlere "i" hâl eki getirildiğinde "y" kaynaştırma harfi kullanılır.

Örnekler: saygı-y-ı, bilgi-y-i, soru-y-u, görgü-y-ü

Belirtme hâl eki, 3. tekil iyelik ekiyle karıştırılmamalıdır. Belirtme hâl eki alan sözcük "neyi, kimi, nereyi" sorularına cevap verir.

Örnekler:

  • Derginin ünlü kalemleri imza gününde buluştu. (iyelik eki)
  • Kalemleri masaya bıraktı. (belirtme hâl eki)

Yönelme (Yaklaşma) Hâli (-a, -e): Eklendiği isimlere zamana ya da yere yönelme anlamı katan ektir. Ünlüyle biten isimlerde araya "y" ya da "n" sesi gelir.

Örnekler: boğaz-a, sağ-a, siz-e, şeker-e, Ankara-y-a, babası-n-a

Eylemin yönünü gösteren ve yaklaşma ifade eden bu hâl eki, isimleri fiillere, bazen de edatlara bağlar:

Örnekler:

  • Bize güveniyor.
  • Öğretmenine göre başarılıydı.

Kişi ve işaret zamirlerine yaklaşma eki geldiği zaman sözcüğün kökündeki ünlü bazen değişir.

Örnekler:

  • ben-a: bana
  • sen-a: sana

Bulunma Hâli (-de / -da / -te / -ta): Herhangi bir yerin, nesnenin, kavramın veya kişinin yanında, yakınında, altında, üstünde, sağında, solunda, içinde bulunma, kalma bildirir.

Örnekler: sınıf-ta, Bartın'da, tatil-de, kitap-ta, teneffüs-te, sinema-da...

Bulunma hâl eki, zaman anlamı taşıyan isimlere gelince o zamanın içinde bulunma anlamını da verebilir.

Örnekler:

  • Tatilde nereye gideceksiniz?
  • Okula altı yaşında başlamış.
  • Sınava haziranda gireceğiz.
  • Bayramda aile büyüklerini ziyaret ederiz.

Bulunma hâl eki "geçende, gözde, sözde, yerinde, yüzdelik" gibi sözcüklerde kalıplaşmış olarak yapım eki işlevindedir. Burada bu ekler, hâl eki değildir.

Örnek: Gözde öğrenciler ödüllendirildiler. (yapım eki)

Ayrılma Hâli (-den/-dan/-ten/-tan): Cümlede isimlere getirilerek onlara "ayrılma, çıkma, geçiş, uzaklaşma" anlamları katar.

Örnekler:

  • Evden geliyorum.
  • Türkçe bölümünden mezun oldu.
  • Tren, Konya'dan geçiyor.

Ayrılma hâl eki yapım eki göreviyle de yeni kelimeler türetebilir.

Örnekler:

  • sudan bahane
  • uzaktan akraba
  • toptan satış
  • camdan kalp

d) Tamlayan Ekleri (İlgi Ekleri) (-ın/ -in/ -un/ -ün): Bir ismin başka bir isimle ilgisini gösteren eklerdir. Tamlayan eki, zamirleri de iyelik eki almış diğer bir isme bağlayarak isim tamlaması ve iyelik grupları kurar.

Örnekler:

  • duvarın rengi
  • sevginin gücü
  • bölümün başarısı
  • okulun yolu
  • bizim çabamız
  • benim fikrim

2. Fiil Çekim Ekleri

Eylemlerin yapılma zamanını ve eylemi yapan kişiyi gösteren eklerdir.

a) Kip Ekleri: Eylemin yapılma zamanını ve dileğini gösteren eklerdir: -yor, -ecek / -acak / -er / -ar / -r, -dı / -di / -du / -dü, -mış / -miş / -muş / -müş, -e / -a, -se / -sa, -meli / -malı

Örnekler:

  • oku-yor
  • gör-dü
  • bil-e-y-im
  • git-meli
  • al-mış
  • bit-ti
  • bak-acak
  • yap-ar
  • gel-se
  • çalış-ır

b) Kişi (Şahıs) Ekleri: Eylemin kişisini gösteren, eylemi yapan kişiyi belirten eklerdir.

Örnekler:

  • Ben: geldi-m, gelir-im...
  • Sen: geldi-n, gelir-sin...
  • O: geldi, gelir...
  • Biz: geldi-k, gelir-iz...
  • Siz: geldi-niz, gelir-siniz...
  • Onlar: geldi-ler, gelir-ler...

c) Olumsuzluk Eki: Eylemin gerçekleşmediğini, durumun var olmadığını gösteren eklerdir.

Örnekler:

  • Gelmiyorum
  • Gelmedim

Yorum ekle

Güvenlik kodu
Yenile

reklam-veriniz

teog turkce

lys-edebiyat-testleri-2

ygs-turkce-testleri

YUKARI