Birleşik Çekimli (Zamanlı) Fiiller

Birden çok kip-zaman ekiyle çekimlenerek iki kip-zaman anlamı kazanmış eylemle­re "birleşik kipli eylemler (fiiller)" ya da "birleşik zamanlı eylemler (fiiller)" denir. Eylemin birleşik çekimi; haber ya da dilek kiplerinden biriyle çekimlenmiş eyleme ek eylem getirilmesiyle sağlanır. Böylece eylemin kipine yeni bir kip anlamı daha kazandırılmış olur.

1) Hikâye (Öykü) Birleşik Zamanı

Ek eylemin kesin geçmiş zaman eki ile yapılır. Basit çekimli eyleme, kesin geçmiş za­man anlamı katar. Emir hariç bütün basit kiplerin hikâye birleşik zamanı yapılabilir.

Örnekler:

  • Kuyunun başında toplan-mış-tı-k. (-miş'li geçmişin hikâyesi.)
  • Gerede pazarından al-dı-(y)dı. (-di'li geçmişin hikâyesi) (Günümüzde bu çekim pek kullanılmaz. Yerini -miş'li geçmişin hikâyesi almıştır.)
  • Duvardan su sız-ıyor-du. (Şimdiki zamanın hikâyesi)
  • O da gel-ecek-ti. (Gelecek zamanın hikâyesi)
  • O erik erken kızar-ır-dı. (Geniş zamanın hikâyesi)
  • Biraz zaman tanı-malı-(y)dı-n. (Gereklilik kipinin hikâyesi)
  • Olanları bir gör-se-(y)di-niz... (Dilek - şartın hikâyesi)
  • Vaktinde gel-e-(y)diniz. (İstek kipinin hikâyesi)

NOT: Emir kipinin hikâye çekimi yoktur. Çünkü dilimizdeki tüm eylem kök ve gövdeleri 2. tekil kişiye emir kipindedir. Bunlar bir kip eki geldiğinde zaten basit zamanlı / kipli eylem olur.

2) Rivayet (Söylenti) Birleşik Zamanı

Basit çekimli bir eyleme "-miş" (imiş)” ek eylemi getirilerek yapılır. Eyleme kesin ol­mama, başkasından duyulma gibi anlamlar yükler.

Örnekler:

  • Şiiri güya o yaz-mış-mış. ("-miş'li" geçmişin rivayeti; inanılmama durumunu güçlendiriyor.)
  • Bu sokakta otur-(u)yor-muş. (Şimdiki zamanın rivayeti)
  • Duydum, az daha maçı kaybed-ecek-miş-siniz. (Gelecek zamanın rivayeti)
  • Zaman zaman onu gör-ür-müş-sünüz. (Geniş zamanın rivayeti)
  • İki dakika erken gel-se(y)miş-iz. (Dilek-şartın rivayeti)
  • Biraz daha açık renk ol-a-(y)mış... (İstek kipinin rivayeti)
  • Ona güvenme-meli-(y)miş-iz. (Gerekliliğin rivayeti)

NOT: Emir kipinin ve belirti geçmişin rivayeti yoktur.

PRATİK BİLGİ: Bir çekimli eylemin birleşik kipli olup olmadığını son kip ekini idi, imiş, ise şek­linde kullanarak anlayabiliriz.

Örnek:

  • toplanmıştık: toplanmış idik (Bileşik kipli)
  • toplanmışız: ("toplan imişiz" biçiminde kullanılamaz, basit kiplidir.)

3) Koşul (Şart) Birleşik Zamanı

Basit çekimli bir eyleme ek eylemin şart biçiminin (-se, ise) getirilmesiyle yapılır.

Örnekler:

  • Bana masal oku-du-(y)sa-n... (Kesin geçmişin şartı)
  • Teminatı yatır-mış-sa-nız ihaleye girersiniz. ("-miş"li geçmişin şartı)
  • O söylü-yor-sa doğrudur. (Şimdiki zamanın şartı)
  • Al-acak-sa-nız gecikmeyin. (Gelecek zamanın şartı)
  • Haber ver-ir-se-niz geliriz. (Geniş zamanın şartı)

NOT: Dilek kiplerinin şart birleşik çekimi kullanılmaz. Şartın şartı ve "emir"in şartı mantık­sızdır. İstek ve gerekliliğin çekimi mümkün gibidir ancak bunlarla cümle kurulması zordur.

Örnek:

  • gel-e-(y)se-nız (istek kipinin şartı)
  • al-malı-(y)sa-nız (gerekliliğin şartı)
YUKARI