İslamiyet’ten önceki dönemde adı bilinen, birkaç şiiri ele geçmiş ilk Türk şairi Aprin Çor Tigin'dir. Budist Uygurlarındandır. Yaşadığı dönem bilinmemektedir. Bu dönem­den adı bilinen bir başka şair, Divan ü Lûgati't-Türk'te Kaşgarlı Mahmut'un sözünü ettiği "Çuçu"dur. Ancak Çuçu'nun hiçbir şiiri ele geçmemiştir. Çeşitli Türk boylarının milattan önceki dönemlerde de yazıyı kullandıklarına dair bilgiler varsa da bu yazıların çoğunun örnekleri bulunamamıştır. Bilinen ilk "yazılı Türkçe metin", Kazakistan'ın başkenti Almatı (Alma Ata) yakınlarında bulunmuştur. Bu metin, MÖV. ya da VI. yüzyıla ait olduğu sanılan bir mezardan çıkmış bir satır­lık bir yazıttır. MS IV. ve V. yüzyıllarda Yenisey Irmağı dolaylarında Kırgız Türkleri­nin diktikleri "Yenisey Yazıtları"nda da benzer bir yazının kullanıldığı görülür. Bu ya­zının daha gelişmiş biçiminin Göktürkler tarafından, MS VIII. yüzyılda dikilmiş Gök­türk Kitabeleri'nde (Orhun Anıtları) kullanıldığını görüyoruz. Genellikle sözlü oldu­ğunu belirttiğimiz İslamiyet öncesi Türk edebiyatının yazılı dönemi, bu kitabelerle başlar.

Göktürk (Orhun) Kitabeleri (MS VIII. yüzyıl)

Doğu Göktürk (Kutluk) Kağan'ı Bilge Kağan ve veziri Bilge Tonyukuk tarafından dik­tirilen bu anıtlar, Türk edebiyatının ilk yazılı metinleri kabul edilir. Türk buluşu olan 38 harfli Göktürk alfabesi ile ve gelişmiş bir edebiyat dili niteliği taşıyan Göktürk Türkçesi ile yazılmış bu anıtlar Türk tarihine, Türk töre ve inançlarına, toplum ve devlet yapısına da ışık tutar. Anıtlarda benzetmeler, aliterasyonlar, deyimler ve ata­sözleri ile dikkat çeken gelişmiş bir edebiyat dili kullanılmıştır. Metinler, söylev, ta­rih ve anıtürlerinin edebiyatımızdaki ilk örnekleri olmaları açısından da önem taşır.

Orhun Irmağı bölgesinde Göktürkler tarafından dikilmiş pek çok yazıt bulunmakla birlikte bunlardan üçü önemlidir:

Bilge Tonyukuk Anıtı (MS 720-725): Yazarı, Göktürk Başveziri Bilge Tonyukuk’tur. Kendi adına hazırlayıp diktirdiği bu taşta Vezir Bilge Tonyukuk, II. Göktürk (Kutluk) Kağanlığı'nın kuruluşunu ve geliş­mesini bir tarihçi üslubuyla anlatır. Kendi anılarını da sunar. Metin, tür olarak tarih ve anı özellikleri taşır. Bilge Tonyukuk, bilinen ilk Türk yazarı, tarihçisi, ilk Türk anı yazarı sayılabilir. Metinler dil yönünden sadedir.

Kültigin Anıtı (MS 732): Kutluk Kağanlığı ordularının komutanı Kültigin'in ölümünden bir yıl sonra, ağabeyi Bilge Kağan tarafından diktirilmiştir. Yazarı Yolluğ Tigin (Uluğtekin)dir. Söylev türündedir. Bilge Kağan'ın ağzından, dönemin tarih olaylarını, Kül Tigin'in seferlerini ve kahramanlıklarını da zaman belirterek anlatır. Tonyukuk Anıtı'na göre daha sanatlı bir anlatımı vardır.

Bilge Kağan Anıtı (MS 735): Bilge Kağan'ın ölümünden sonra onun adına dikilmiştir. Yazarı Yolluğ Tigin'dir. Ko­nu, tür ve anlatım yönünden Kültigin Anıtı'nın tekrarı gibidir.

NOT: Orhun Irmağı bölgesinde birtakım yazılı taşlar bulunduğu, XIII. yüzyıldan beri bilinmekle birlikte, bilim dünyası bu anıtları XVIII. yüzyıldan itibaren tanımaya başlamıştır. 1893'te Danimarkalı Thomsen, anıtlardaki yazıyı çözmüş, Alman bilgini Radloff, çevirisini yaparak metinleri dünyaya tanıtmıştır.

Yorum ekle

Güvenlik kodu
Yenile

reklam-veriniz

teog turkce

lys-edebiyat-testleri-2

ygs-turkce-testleri

YUKARI